مسير شهودى سالك را تغيير دهند و بر حال او غلبه كنند . لذا بايد اين اسلام را از مقام دل به مقام روح سرايت دهد تا آن اجمال به تفصيل پيوندد و به امر روح ، آن حالت تمام قواى ظاهرى و باطنى را فرا گيرد و از حال به ملكه برسد . و اين مقام همان است كه عرفا از آن تعبير به « احسان » مىنمايند ، چه خداوند كريم در قرآن مجيد مىفرمايد : « وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » ، ولى به اين اكتفا ننموده ، پس از آن مىفرمايد : « وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » . « 1 » بنابراين ، مجاهد فى سبيل‌اللَّه تا به مرتبهء احسان نرسد ، نتواند بر سَبُل هدايت الهيه دست يابد . از حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله سؤال كردند كه معناى احسان چيست ؟ فرمود : « انْ تَعْبُدَ اللَّهَ كأَنَّكَ تَرَاهُ وَ انْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإنَّهُ يَرَاكَ » . « 2 » يعنى : بايد انسان چنان خداى را عبادت كند كه او را ببيند و اگر بدين كيفيت قادر بر عبادت او نباشد در مرحلهء متأخر چنان خداى را عبادت كند كه گويى خداى او را مىبيند . تا هنگامى كه اسلامِ اكبرِ سالك به ايمانِ اكبر نرسيده فقط گاه و بىگاه بر او حالِ احسان دست داده و عبادات را با شوق و رغبت و ميلى وافر انجام مىدهد ، اما وقتى كه به ايمان اكبر رسيد از حال احسان به ملكهء محسنين مىرسد . در اين موقع جزئيات و كليات افعال سالك از سرچشمهء شوق و ميل و رغبت آب خورده ، همه را به طيب خاطر اتيان مىكند ، زيرا در اين موقع ايمان به روح سرايت كرده و چون روح ، سلطان و فرمان‌فرماى جميع اعضا و جوارح است همه را به كار خود وامىدارد و كار بر همه

--> ( 1 ) . عنكبوت ، آيه 69 : [ و آنان كه در راه ما مجاهده كردند البته به راه‌هاى خودمان هدايتشان مىكنيم . . . و مسلماً خداوند با نيكوكاران است . ] ( 2 ) . [ آن‌چنان خدا را بپرستى كه گويا او را مىبينى و اگر اين توان در تو نيست كه او را ببينى اين طور پرستش كن كه او تو را مىبيند . ]